| Marifetname (Erzurumlu Ibrahim Hakki
Efendi) |
| Bilgi |
| 1. Bölüm |
| Kur'an âyetleri ve Peygamber hadislerinin bildirdiği
şekilde itimat ve itikat olunacak dinî hususlara ve kesinlikle ihtiyaç ola İslâm
bilginlerinin görüşlerine göre; Arş'ın yaratılışının tertibini, Kürs'ü,
Cennetleri, gökleri, yerleri, denizleri, ışıkları, kıyamet alâmetlerini,
kıyametin hal ve durumlarını, cihanın harap oluşunu ve yokoluşunu, Rahman'a
kavuşma âleminin (Ahiretin) ebediliğini dört bölümle tafsil eder. |
| 2. Bölüm |
| Cennetlerin isimlerini, vasıflarını ve sayılarını onlarda
olan nehirleri, ağaçları, binalarının çeşitlerini, nimetlerini, hurilerini ve
gılmanlarını dört madde ile açıklar. |
| 3. Bölüm |
| Cennet altında olan perde melekleri, denizleri,
hazineleri, yedi göğü ve her gökte olan melekleri, güneş, ay ve yıldızların
hareketlerini, kâinatın durumu ve atmosferi dört madde ile açıklar. |
| 4. Bölüm |
| Yedi denizin, sekiz kaf dağının, yedi yerin ve her
tabakanın sakinlerini, cehennemi ve şedi tabakasını ve her bir tabakasında
bulunanların, kıyamet şartlarının ve kıyamet hallerinin, âlemin yokoluşunun ve
mahşerin durumlarının yaratılış keyfiyetini; beş madde ile beyan eder. |
| 5. Bölüm |
| Yüzeyleriyle kâinatın aynası olan âlemlerin, yaratılış
tertibini; cihanın arazlarının ve cevherlerinin mahiyet ve keyfiyetini; özlerin
ve eşyanın şekil ve durumlarını; esaslar ve cisimler âleminin görüntü ve
hikmetini; canlıların, bileşiklerin ve unsurların bozuşum ve oluşumunu, hakimane
üç babla belirtir ve beyan eder. |
| 6. Bölüm |
| Feleklerin, nefslerin ve akılların ortaya çıkmasındaki
tertibi; tabiatların mertebelerini; özlerin değişimini; ateş, hava, su ve
toprağın dönüşümlerinin delillerini; maden, bitki, hayvan ve insanın doğuşunu ve
bunların arasında aracı olanı; ruhların geldikleri ve gittikleri yeri;
bedenlerin devranının keyfiyetini dört madde ile hakîmâne beyan eder. |
| 7. Bölüm |
| Maddede ve zihinde hasıl olan eşyanın sayılarını beyan
eden matematiğin, çok önemli ve çok lüzumlu olan kaidelerini, on kolay yöntem
üzere, on madde ile açıklar. |
| 8. Bölüm |
| Cisimlerin miktarlarını, boyutlarını beyan eden
geometrinin, astronomi için önemli ve lüzumlu olan şekillerini kolay bir yöntem
üzere dört madde ile beyan eder. |
| 9. Bölüm |
| Alemin şeklinin yuvarlak olduğunun isbatını; yıldızların
ve feleklerin durumlarının keyfiyetini, hakîmâne on bölümle tafsil
eder. |
| 10. Bölüm |
| Burçlar sahibi göğü; burçların şekillerini ve
isimlerini; burçların katlarını ve sabit yıldızları; ayın menzillerini; gök
cisimlerinin uzaklıklarını dört madde ile bildirir. |
| 11. Bölüm |
| Yedinci göğün yapısını ve onda olan zühal (satürn)
feleğini altı madde ile bildirir. |
| 12. Bölüm |
| Altıncı göğün yapısını ve orada hâkim olan müşteri
(Jüpiter) yıldızının vasıflarını beş madde ile beyan eder. |
| 13. Bölüm |
| Beşinci göğün yapısını ve burada hâkim ola merih
yıldızının vasıflarını beş madde ile açıklar. |
| 14. Bölüm |
| Dördüncü göğün yapısını ve burada sultan olan güneşin,
hükümlerini ve durumlarını dört madde ile açıklar. |
| 15. Bölüm |
| Üçüncü göğün yapısı ve burada hükmeden zühre yıldızının
(venüs) durumlarını beş madde ile açıklar. |
| 16. Bölüm |
| İkinci göğün yapısını ve burada hâkim olan utarit
yıldızının durumlarını beş madde ile bildirir. |
| 17. Bölüm |
| Dünya göğünün yapısını ve orada hâkim olan ayın durum ve
vasıflarını; aya mütaallik olan eşyayı altı madde ile açıklar. |
| 18. Bölüm |
| Ayın, Allah'ın kudretiyle, tesirlerini ve burçlar
itibariyle hallerini, yedi gezegenin tesirli saatlerini, feleklerin sayılarını,
seslerini ve nağmelerini, merkezlerini hareketleriyle dairelerin meydana
gelişlerini, esiri cisimlerin tesirlerinin başlangıçlarını beş madde ile
açıklar. |
| 19. Bölüm |
| Ateş unsurunun mahiyetini, tavır ve durumlarının
keyfiyetini dört madde ile açıklar. |
| 20. Bölüm |
| Hava unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını, üç
tabakasından üst, orta ve birinci tabakalarda oluşan kainat boşluğunu (atmosfer)
dört madde ile açıklar. |
| 21. Bölüm |
| Hava küresinin alt tabakasını, tabiat ve vasıflarını,
hareket ve isimlerini ve sair durumlarını sekiz madde ile açıklar. |
| 22. Bölüm |
| Hava küresinin alt tabakasında meydana gelen diğer
atmosferik olayları, yani samanyolu, hâle, sis, kırağı jaleyi; sabahı, şafağı,
gölgeyi, gece ve gündüz saatlerini; ayları ve yılları ve zamanları beş madde ile
açıklar. |
| 23. Bölüm |
| Su unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını,
farklılık ve vasıflarını, isimlerini; denizken buhar, bulut, kar, yağmur, kaynak
ve nehir ve yine buhar olmasını; değişik hareketlerle hareket bulmasını;
denizlerle karaların yer değiştirmesini; denizlerde ve karalarda bulunanların
sudan faydalanmasını, suda hayvanların vücuda gelmesini; su tabakasının
kalınlığı sayılan denizlerin derinliklerininölçülmesini, denizle gemilerin
yürümesini ve gemilerle halkın her tarafa varıp, murat almasını; yeni dünya
(Amerika) bulunup, yer ve deniz devr olunup, batıya giden gemilerin doğu semtine
gelmesini yedi madde ile açıklar. |
| 24. Bölüm |
| Toprak unsurunun mahiyetini, keyfiyet ve durumlarını,
sükûn ve kararını, parçalarını korumasını, vâdi ve dağlarını; yerkürenin iki
tabakaya bölünmesini ve yeni dünyanı ortaya çıkmasıyle çizilişini; kaynakların
fışkırmasını ve yerin sarsılmasını dört madde ile hâkimâne açıklar. |
| 25. Bölüm |
| Yerkürenin üzerinde belirlenen ve varsayılan kutup
dairelerini ve kutupları, yeryüzünün beş kısma bölünmesini gerektirir sebepleri,
dörtte bir meskun kısmın yedi iklime bölündüğü ve yedi iklimin sınırlarını, her
iklimde nice memleketler, dağlar, nehirler ve ne şekil insanların ve hayvanların
bulunduğunu, yedi iklimin ötesinin durumlarının doksanıncı enleme dek
keşfedildiğini ve incelendiğini, yedi iklimin her birinde en uzun günü bulmayı
ve en uzun günden şehirlerin semtlerinin çıkarıldığını, beldelerin mizaçlarının
ve sâkinlerinin farklı bulunduğunu altı madde ile hakîmâne açıklar. |
| 26. Bölüm |
| Boylam ve enlem daireleri ile yerkürenin satranç ve
evleri misali bölünmesini; enlem ve boylamın tayini ile yeryüzünde bulunan
beldelerin ve yerlerin yerlerinin ve yönlerinin birbirlerine uzaklık ve yakınlık
bakımından nispetlerini; hint dairesiyle zeval çizgisi, itidal çizgisi ve kıble
tesbitini; âlemin kutbu tarafında bulunan kutup yıldızının yüksekliği ve
alçaklığıyle meridyen derecelerinin mesafe ve miktarını ve bunların bilinmesiyle
yerkürenin çapının çevresini ve yüzölçümünü bulmayıp kara ve denizi, ölçü ve
seyirle çeşitli noktalarının mesafelerini; dörtte bir oturulan yerin burçlar
üçgeniyle yedi gezegene mensup olan belde ve yönlerini; zamanın oniki hayvan
üzerinde deveranından yeryüzünde olan tesirleri altı madde ile hakîmâne açıklar
ve ortaya koyar. |
| 27. Bölüm |
| Yeni astronominin şöhret bulduğunu, kaidelerinin kolay ve
muhtasar olduğunu; yerin dönüşüle hareket kıldığını ve yerin ekseninin, âlemin
eksenine paralel ve kutbuna karşı olduğunu; yeni astronomların bunu ispat
ettiğini; gezegenlerin bu astronomiye nispetle duyduğunu, geri döndügünü ve düz
gittiğini; bu yeni astronomiye itirazlar olup, hepsine cevap verildiğini;
feleklerin tabiatlarinde astronomların ihtilaf kıldığını dokuz madde ile
açıklar. |
| 28. Bölüm |
| Bileşiklerin oluşum keyfiyetini, yani tam bileşik
cisimler olan üç bileşiği (mevalid-i selâse) ki maden, bitki ve hayvandır.
Hepsini yedi madde ile açıklar. |
| 29. Bölüm |
| Bedenlerin aynası olan anatomi ilmi; cisim ve canın
hürriyetini, hayvanî ve bitkisel ve üçleri, bedene ilişkin olan insanî ruhu ve
geçici olan ruhun bazı durumlarını beş bahisle hakîmâne açıklar. |
| 30. Bölüm |
| Bedenlerin bileşiminin keyfiyetini, uzuvların
tabiatlarının mahiyetini, insan hayatının mizaçlarını, dört rüknün karışım ve
bileşiminin, karışımların sebeblerini, durumlarını ve faydalarını ve onlardan
oluşanı dört madde ile uzun uzun açıklar. |
| 31. Bölüm |
| Azanın fayda, mahiyet ve keyfiyetlerini, isim ve
kuvvetlerini, doğuş ve özelliklerini dört madde ile ayrıntılı olarak
açıklar. |
| 32. Bölüm |
| Muhafazası lazım olan cânın bileşik uzuvlarının mahiyet,
yer ve menfaatlerini; insan bedeninin sıhhatinin esaslarını; bazı münferit gıda
ve ilaçların tabiat ve hükümlerini; bazı yiyecek ve meyvelerin fayda ve
faziletlerini; insan vücudunu ısıtan ve güzelleştiren bazı elbisenin şekil ve
renklerini onbir madde ile bildirir. |
| 33. Bölüm |
| Omurga kemikleri, boyun kemikleri, kaburgalar, eğe
kemikleri ve köprücük kemiklerinin bileşim keyfiyetini beş madde ile
açıklar. |
| 34. Bölüm |
| İki el ve iki ayak kemiklerinin bileşik keyfiyetini,
isim ve özelliklerini yedi madde ile açıklar. |
| 35. Bölüm |
| Uzuvların hareketleri keyfiyetini, adalelerin
mahiyetini, cüzlerini, metanet ve özelliklerini üç bölümde ayrıntılı olarak
bildirir. |
| 36. Bölüm |
| Göğüs, omuz, el ve parmak adalelerinin keyfiyet ve
hareketlerini altı madde ile açıklar. |
| 37. Bölüm |
| Karın ve bel adalelerini, tenasül uzuvlarının, ayak ve
ayak parmaklarının adaleleri keyfiyetini; bunların hareketlerini ve faydalarını
yedi madde ile açıklar. |
| 38. Bölüm |
| Sinirlerin, atar ve toplar damarların keyfiyetini;
bedenlerin kuvvetlerini, kıyafetle insanların ahlâk ve tavırlarının bilinmesini;
uzuvların şekil farklılığı haseiyle olan insanî vasıflar; uzuvların çekme ve
seyrilmesine bağlı olan durumları beş bölüm ile hakimâne tafsil eder. |
| 39. Bölüm |
| Atar damarların bittiği yerleri ve faydalarını ayrıntılı
olarak beş madde ile açıklar. |
| 40. Bölüm |
| Sakın damarların bitiş yerlerini ve faydalarını altı
madde ile ayrıntılı olarak açıklar. |
| 41. Bölüm |
| İnsan bedeninde bulunan cinsleri ve kuvvet çeşitlerini,
uzuvlarının içlerinin başlangıcını ve hayat verici dört nefsi, his ve kuvvet
gibi hizmetçileri olan eşyayı altı madde ile açıklar. |
| 42. Bölüm |
| Beden uzuvlarındaki şekillerin hikmetini, kıyafetlerin
farklılığı hasebiyle muhtelif olan canın vasıflarını, insan uzuvlarının
seğrimesinin bükümlerini sekiz madde ile hakîmâne açıklar. |
| 43. Bölüm |
| İnsanı âleme tatbik, enfüsü âfaka tevfik edip; cihanın
mânâ ve cüzlerinin benzerlerini bu insan vücudunda bulup, bedeninde olan aza e
kuvvetlerin bütün eşyaya tek tek vücuh il benzerliğini; bedenin sıhhatinin
korunma ve devamlılığını; tabii ölümle ruhun bedenden ayrılmasını dört bölüm ile
ayrıntılı olarak anlatır. |
